16 Homilies of Gregory Nazianzos, NBKM 674, 1350-1360 Andrej Bojadžiev David J. Birnbaum Institute of Literature Sofia 30.06.2016 RC-AB674NBKM

The intellectual content of this file is copyrighted by the creators under the Creative Commons Attribution 4.0 International License.

 Цонев 1910 30.06.2016 Sofia Bulgarian English Greek Old Slavic Russian Gregory of Nazianzos Orations Sermons

In the context of this project, private URIs with the prefix "bib" point to bibl elements in the project's bib.xml file.

 Update license to CC BY 4.0. Correct dates, locus. Edit elements according to new schema. Addition of notBefore and notAfter attributes in element <origDate> miscellany Gregory of Nazianzos. Homilies Първославов сборник Miscellany of Prŭvoslav Сборник Первославля Bulgaria Sofia National Library 674 674 294 225 155 150 110 There are two late foliations. The first one, in black ink, gives the total number of folios as 292, which is the count that appears in Цонев 1923. Subsequently a new correct foliation in pencil was added. Both are in the upper right corner of each folio. The manuscript is in good condition after restoration. Before the rebinding process some of the folios were misplaced, which went unnoticed by the binder. The correct order of the folios is given here in the characteristics of each text. Only a small part of folio 294 is preserved, and only a part of a later inscription can be read. Black and brown f. 1r f. 2r f. 6v f. 30v f. 39r f. 52r f. 63r f. 76r f. 87r f. 98v f. 154v f. 167r f. 201v f. 206v f. 231r f. 250r f. 277v Headpieces in floral and geometric ornaments of neo-byzantine style. Initials in floral style in the combinations of dots and commas. Late binding made during the restoration of the manuscript.

Numerous additions, corrections, and deletions made in two later hands in non-jus, one-jer orthography.

f. 2r, bottom margin Latter note Written in black ink + пиръ жънъска: – f. 293v Later note written in black ink: + да видишъ старче дїѡнїсїе како ꙋмеша ратї рабъ чсне ти ст҃инѣ· їмр f. 293v Later note written in black ink: г҃и и мне помилю за своѥ си милосрдиѥ и за прѣчиѥ своѥє матерѣ грѣшнаго раба своѥго f. 294r Later note written in black ink: чстнеишемꙋ въ иноцѣ х вѣчнаа емꙋ въ црствїи нбс f. 1r–294v anonymous Alexandrian (Pop-Gerasim) type of Cyrillic script slightly slanted toward to the right. The manuscript is quite an achievement of a learned caligraph Цонев 1923: 198, Коцева 1971: 382–383, Джурова 1981: 34. The manuscript contains 16 homilies by Gregory of Nazianzos. Most of them reflect the second Slavic translation ff. 1r1–2v22 Съдържание на ръкописа Contents of the manuscript Содержание рукописи The titles are given along with the incipits of each text. The numbers of each text are given in red in margins. Without title. The information about the first text is written as part of the headpice. Without end. The title and incipit of the 16th homily is missing because of a missing folio. Иже въ ст҃ых ѡц҃а нашего грїгорїа архїеп҃скпа константинѣ града бг҃ословца, слово на въскресенїе г҃а нашего і҃ѵ х҃а Тогожде грїгорїа бг҃ословца, слово ff. 2r1–6r22 Слово за Пасха Homily for Easter Слово на пасху Gregory of Nazianzos Easter The title from the table of contents is Иже въ ст҃ыхь ѡц҃а нашего григорїа архїепископа консантинѣ градѣ бг҃ословца, слово на въскресенїе г҃а нашего іѵ҃ х҃а Greek parallel: Gregory of Nazianzos. Oratio 1 Bernardi 1978: 72–82. 2 Спасова 1994: 237–254; Спасова 2014: 10–11 Иже въ ст҃ыхь ѡц҃а нашего григорїа архїепископа константинѣ градѣ бг҃ослова, на пасхѫ и҆ на ѡ҆пожденїе · слово а҃ · блс҃ви ѡч҃е Въскрс҃нїа дн҃ь и начѧло де́снѡ, и҆ просвѣтимь сѧ тръжьствомъ ff. 6v1–22 ff. 5r–5v ff. 7r–7v ff. 9r–30v10 Слово за понеделник след Пасха Homily for monday after the Easter Слово на понедельник после Пасхи Gregory of Nazianzos Monday after Easter The title from the table of contents is Тогожде григорїа бгословца слово на прѣславное въскрьсенїе The folios were rearranged in the wrong order before rebinding. Greek parallel: Gregory of Nazianzos. Oratio XLV PG 36: 624–664. 2 Спасова 2014: 11–12. Тогожде на ст҃ѫѫ пасхѫ· слово в҃: – На стражи моеи станѫ рече чюдны̏и авакоумъ ff. 30v11–39r8 Слово за Томина неделя Homily on Sunday of St. Thomas Слово в неделю апостола Фомы Gregory of Nazianzos Thomas Sunday The title from the table of contents is Тогожде григорїа бг҃ословца · слово · в новѫѫ нед҃лѧ и въ веснѫ и ѡбновленїи Greek parallel: Gregory of Nazianzos. Oratio XLIV PG 36: 608–621. 2 Спасова 1998: 105–114 Спасова 2014: 12. Иже въ ст҃ыхъ ѡц҃а нашего грїгорїа архїепископа константина града бг҃ослова · сло́во на новѫѧ недѣлѧ· ѡч҃е Поновленїе чьтѣте, ветхыѝ зако́нь и добрѣ имѣѫщъ · паче новаа чътѣте ѡбновле́нми ff. 39r9–51v21 Слово за Петдесетница Homily for Pentecost Слово на пятидесятницу Gregory of Nazianzos Pentecost The title from the table of contents is Тогожде григорїа бг҃ословца, слово въ дн҃ь пѧтдесѧтницѧand the incipt is О праздницѣ въкратцѣ да мѫдръствоуимъ Greek parallel: Gregory of Nazianzos. Oratio XLIPG 36: 608–621; Moreschini1990: 314–354 2 Спасова 1992: 77–95 Спасова 2014: 12–13. Иже въ ст҃ыхъ ѡц҃а нашего грїгорїа архїепископа константина града бг҃ослова · сло́во на ст҃ѫѫ пѧтьдесѧтницѫ · слово д҃· блс҃ви ѡ҆ч҃е О праздницѣ краткѡ да любомѫдръствоуемъ ff. 52r1–63r9 Слово за светите Макавеи Homily on holy Maccabees Слово о святых Маккавеях Gregory of Nazianzos August 1 The title from the table of contents is Тогожде Григорїа бг҃ословца, Слово о макавеихьand the incipt is Что же макавеи тѣхъ бо пришедшеє трьжꙿство Greek parallel: Gregory of Nazianzos. Oratio XVPG 35: 912–933 2 Спасова 2014: 13–14. Тогожде ѡ макавеѡхь· слѡвѡ е҃ ѡч҃е бл҃ви Что же макавеи сих бѡ настоѫщее трьжъство ff. 63r10–76r2 Слово за св. Киприан Homily on St. Cyprian Слово о св. Киприане Gregory of Nazianzos October 1 The title from the table of contents is Тогожде григорїа бг҃ословца . Словѡ о кѵ̋прїанѣ мѫченицѣ . Greek parallel: Gregory of Nazianzos. Oratio XXIVPG 35: 1169–1193; Mossay 1981: 40–84 2 Спасова 2014: 14. Тогожде ѡ мѫченицѣ кипрїанѣ ѿ села възвращаѧ сѧ по единомъ памѧти дн҃ѣ Маломъ киприанъ оубѣжа насъ · ѿ тъщеты ff. 76r3–86v16 Слово против император Юлиан Отстъпник Homily against emperor Julian the Apostate Слово против императора Юлиана Отступника Gregory of Nazianzos December 21 The title from the table of contents is Тогожде григорїа бг҃ословца , слово ѡ҆ съравнители їоулїанѣ · и ѡ въплъщени хс҃вѣ and the incipt is Что мѫченїе и҆мже при́сно мѫчим сѧ . Greek parallel: Gregory of Nazianzos. Oratio XIXPG 35: 1044–1064 2 Спасова 2014: 14–15. Тогожде ѡ словесехъ и ѡ съравнители їоулїанѣ · слово з҃: – Что мѫчительство, єже из любви присно мѫчим сѧ ff. 87r1–98r22 Слово за Рождество Христово Homily for Christmas Слово на Рождество Христово Gregory of Nazianzos December 25 The title from the table of contents is Тогожде григорїа бг҃ословца· слово на рождъствѡ гѡспода нашего і҃ѵ х҃а and the incipt is х҃с раждает сѧ славите · х҃с съ небесе . Greek parallel: Gregory of Nazianzos. Oratio XXXVIIIPG 36: 312–333 Moreschini1990: 104–148 1 Спасова 2014: 15–16. Иже въ ст҃ыхъ ѡц҃а нашего грїгорїа архїепископа констанина града бг҃ослова · сло́во на рождество г҃а нашего і҃ѵ х҃а· ѡч҃е · слово ·и҃· Христосъ раждает сѧ славите · х҃с съ нб҃съ срѧщате ff. 98v1–22 lacuna ff. 99r1–144v22 ff. 8r1–8v22 ff. 145r1–154r22 Слово надгробно за св. Василий Велики Funeral homily on St. Basil the Great Надгробное слово св. Василию Великому Gregory of Nazianzos January 1 The title from the table of contents is Тогожде григорїа бг҃ословца, слово на погрибанїе ст҃ааго и великаа҆гѡ василїа and the incipt is Бѣшѫ оубо многа словеса, сказанїе словесе. After f. 98 there is a lacuna of one f. The folios were rearranged in the wrong order before rebinding. Greek parallel: Gregory of Nazianzos. Oratio XLIIIPG 36: 493–605 Bernardi 1992: 116–306 1Спасова 2008a: 125–164 Спасова 2011: 457–477 Спасова 2014: 16–17. Иже въ ст҃ыхъ ѡц҃а нашего грїгорїа архїепископа констанина града бг҃ословца · сло́вѡ сътворено на погрѣбанїе ст҃го и великаго василиа· г҃и блс҃ви · слово ·ѳ҃· Бѣшѫ оубо многа словеса, сказанїе словеснаа ff. 154v1–167r13 Слово за Богоявление Homily on the Epiphany Слово на Богоявление Gregory of Nazianzos January 6 The title from the table of contents is Тогожде григорїа бг҃ословца слово на ст҃ое кр҃щенїе. Greek parallel: Gregory of Nazianzos. Oratio XXXIXPG 36: 336–360 Moreschini1990: 110–196 2Спасова 2014: 17. Иже въ ст҃ыхъ ѡц҃а нашего грїгорїа архїепископа констанина града бг҃ословца · сло́вѡ на ст҃оe кръщенїе· ѡч҃е блс҃ви · слово ·і҃· Пакы иу҃с мои, и пакы таинство· таиньство непрѣльстно и҆ неоукрашено ff. 167r14–178v22 ff. 180r–201v3 Слово за Кръщение Господне Homily on Baptism of Jesus Слово на Крещение Господне Gregory of Nazianzos January 7 The title from the table of contents is Тогожде григорїа бг҃ословца слово на ст҃ое кр҃щенїе and the incipt is Вчера светлыи просвѣщенїа дн҃ь празнова. The folios were wrongly rearranged before rebounding. Greek parallel: Gregory of Nazianzos. Oratio XLPG 36: 360–425 Moreschini 1990: 198–310 2Спасова 2014: 17–18. Иже въ ст҃ыхъ ѡц҃а нашего грїгорїа архїепископа константина града бг҃ословца · сло́вѡ на ст҃оe кръщенїе· ѡч҃е блс҃ви ·аі҃· Вчера светлыи просвѣщенїа дн҃ь празновавше ff. 201v4–206r23 Слово за св. Григорий Нисийски Homily on St. Gregory of Nyssa Слово о св. Григории Нисийском Gregory of Nazianzos January 10 The title from the table of contents is Тогожде грїгорїа бг҃ословца · словѡ, ѡ҆ григории҆ братѣ василиєвѣ. Greek parallel: Gregory of Nazianzos. Oratio XΙPG 35: 832–841 Calvet-Sebasti 1995: 328–347 1Спасова 2014: 18. Иже въ ст҃ыхъ ѡц҃а нашего грїгорїа архїепископа константина града бг҃ословца · сло́вѡ ѡ григории братѣ василїевѣ· г҃и ·слово в҄і Дроуга вѣрна нѣстъ измѣны сѫщиихь ничьсо́ ff. 206v1–206v22 ff. 215r1–222v22 ff. 207r1–214v22 ff. 223r1–230v22 Слово за св. Атанасий Александрийски Homily on St. Athanasios of Alexandria Слово о св. Афанасии Александрийском Gregory of Nazianzos January 18 The title from the table of contents is Тогожде григорїа бг҃ословца слово ѡ҆ стѣмь аѳанасии and the incipt is Аѳанасїа хвалѧ, добродѣтелъ похвалѧ. The folios were wrongly rearranged before rebounding. Greek parallel: Gregory of Nazianzos. Oratio XXΙPG 35: 1081–1128 Mossay 1980: 110–192 1Спасова 2014: 18–19. Иже въ ст҃ыхъ ѡц҃а нашего грїгорїа архїепископа константина града бг҃ослова · сло́вѡ ѡ стѣмь аѳанасии ѡ҃ Аѳанасїа хвалѧ, добродѣтелъ похвалю ff. 231r1–249v22 Слово за пристигането на 150 епископи Homily on arrival of 150 bishops Слово о приезде 150 епископов Gregory of Nazianzos January 25 The title from the table of contents is Тогожде грїгорїа бг҃ословца · ѡ҆бѣщанїє ѡ҆ пришестви, рн҃е поповъ and the incipt is Како вамь наша ѡ дрꙋꙃи и пастырїє . Greek parallel: Gregory of Nazianzos. Oratio XLΙIPG 36: 457–492 Bernardi 1992: 48–114 1Спасова 2014: 19. Иже въ ст҃ыхъ ѡц҃а нашего грїгорїа архїепископа константинѣ града бг҃ослова · ѡ҆бѣщанїє ѡ҆ пришестви, сто и пѧтдесѧтъ, и пѧтъ · попъ· г҃и блс҃ви слово д҃і Каковамь наша ѡ дрꙋꙃи и пастыри и спасаѫщеи ff. 250r1–277v2 Слово за нищелюбието Homily on love of the poor Слово о нищелюбии Gregory of Nazianzos Meatfare Sunday The title from the table of contents is Тогожде грїгорїа бг҃ословца · слово ѡ нищелюбїи. Greek parallel: Gregory of Nazianzos. Oratio XVIPG 35: 857–909 1Спасова 2014: 20. Иже въ ст҃ыхъ ѡц҃а нашего грїгорїа архїепископа константинѣ града бг҃ослова · слово ѡ нищелюбїи, г҃и бл҃сви слово є҃і Мѫжї и братїа и съоубоꙃии и нищїи ff. 277v3–293r3 Слово за градобитието Homily on the hail Слово о градобитии Gregory of Nazianzos Meatfare Sunday Greek parallel: Gregory of Nazianzos. Oratio XVIPG 35: 933–964 2Спасова 2014: 20–21. Иже въ ст҃ыхъ ѡц҃а нашего грїгорїа архїепископа константинѣ града бг҃ослова · слово на оуꙗзвенїе града, ѡч҃е бл҃сви ѕ҃і Что разарѣете чинъ похвалныи · что оуничижаете ѫзыкъ законоу работаѫщь ff. 293r4–293v5 Колофон Colophon Запис The text almost illegible in places because of physical damage, and some parts are impossible to reconstruct. The text after младѡм цр҃и has been cut out and approximately 24 letters are completely lost. It is possible that the text at this location contained the name of the other son of Ivan Alexander, Sracimir. The most recent edition of the colophon has been published together with notes, translation into Modern Bulgarian, and photographs from the manuscript by Спасова 2014: 21–28, 615–616 who corrects the edition of Христова, Караджова, Узунова 2003: 60–61, 114–115, 173–174 (No 89, Tables XXVII a, б). For previous literature see Цонев 1923: 200; Коцева 1971: 380 ; Коцева 1980а: 247–258; Ангелов 1983: 56–59; Турилов 2009; Турилов 2013 Ο ΧΣ ΕΣΤΙ ΑΡΧΗ ΚΑΙ ΤΕΛΟΣ Источникоу оубѡ на мѣстѣ сѫщꙋ и животныѫ воды истачаѫщоу тѣмже и х҃с къ самарѣныни водѫ проси· женѫ даждъ ми водѫ пити· и азъ дамъ тебѣ вѡдь пити ꙗко да въ вѣкы не възъжѫждаѥши· тѣмже оубѡ и сиа книга источникоу есть подобна· еѫже аще кто съ оусрѣдїемъ разгнѫвъ прочьтетъ, напоитъ дш҃ѫ своѫ живоносныѫ и вѣчныѫ воды, и въ вѣкы не възждѫждет сѧ: – Нѫ вы оубо прѣблазни г҃и мои, трїе въселенъстїи ст҃ле· и оучителе григорїе, и василїе, и іѡанъ златооустъ прїимѣте вашего раба ходага мита логоѳетѣ малое приношенїе, вѣщанїа изрѧднаа бг҃ословаго грїгориїа· прѣмѫдрааго оучителѣ и наставника· троици сѫпоклонника сѫпостатѡмъ еѧ раздрꙋшника, їересемъ прогонителѣ: – Исписавыи сиѫ книгѫ прьвославъ нарицаах сѧ, самѣм, повелѣнїемъ всепочътенаго въ велмѫжехъ бл҃гарскаго цр҃ства логоѳетѣ мита· тогда же прѣимѣѫщꙋ, хорѫгви бл҃гарскаго стола, прѣвысокыи и самодръжецъ всѣмъ бл҃гарѡм и гръкѡм цр҃ъ і҃ѡ, алеѯандр꙽· и прї цр҃ци его новопросвѣщеннои и бл҃говѣрнои ѳеѡдорѣ. и при сн҃ѣ их шишман младѡм цр҃и · Молѧ же всѣкого искꙋснаго помощи и напаствнном ѿ сѫпостата· не злословити недостаткꙋ ѡскѫднꙗаго ꙋма поминаѫще ꙗко имѣѫ и съвръшеное, тъчиѫ е въ памѧтъ томꙋ самомꙋ великомꙋ логоѳетꙋ митꙋ вѣчнѫѫ, и бг҃одарованныи б҃е идѡм, зде и въ грѧдѫщомъ вѣцѣ, и нынѣ и присно · въ вѣкы :· вѣкѡмъ :· амин꙽· 1350–1360 Tŭrnovo or nearby The manuscript was formerly at the Monastery of the Theotokos in Pirg, Kratovo on the river Zletovštica

Directly catalogued from the original manuscript using the catalogue from Цонев 1923, the digitized copies from Europeana Collections, photographs, and the photographic facsimile edition of Спасова 2014.

 The manuscript was restored and conserved at the National Library in Sofia. The manuscipts has been digitized and included in the Europeana Collections. Цонев 1923: 198–201 Коцева 1971 Коцева 1980 Коцева 1980а Джурова 1981 Ангелов 1983b Спасова 1992 Спасова 1994 Спасова 1995 Спасова 1998 Спасова 1999 Христова, Караджова, Узунова 2003 Бруни 2004 Спасова 2008 Турилов 2009 Спасова 2011 Турилов 2013 Спасова 2014